English
Trong các lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao, năng lượng hạt nhân là một trong những ngành có yêu cầu nghiêm ngặt nhất về an toàn, độ tin cậy và kiểm soát chất lượng trong toàn bộ vòng đời của công trình, từ thiết kế, chế tạo, xây dựng đến vận hành và bảo dưỡng. Các tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), ASME và các hệ thống quản lý chất lượng chuyên ngành đều coi xác minh tính toàn vẹn của vật liệu, kết cấu và thiết bị là một thành phần cốt lõi của hệ thống bảo đảm chất lượng. Trong hệ thống đó, thử nghiệm không phá hủy NDT giữ vai trò là phương tiện kỹ thuật cốt yếu để phát hiện, đánh giá và theo dõi các khuyết tật mà không làm ảnh hưởng đến khả năng làm việc của thiết bị. NDT không chỉ hỗ trợ nghiệm thu chất lượng trong giai đoạn chế tạo và xây dựng, mà còn cung cấp dữ liệu phục vụ đánh giá suy giảm vật liệu, kéo dài tuổi thọ thiết bị và ra quyết định bảo trì dựa trên rủi ro trong quá trình vận hành.
Đối với Việt Nam, việc phát triển năng lực NDT phục vụ chương trình điện hạt nhân đặt ra yêu cầu xây dựng đồng thời nguồn nhân lực, hệ thống quản lý chất lượng và kinh nghiệm triển khai thực tế trước khi các dự án nhà máy điện hạt nhân được vận hành. Trong bối cảnh chưa có kinh nghiệm vận hành điện hạt nhân thương mại, việc hình thành năng lực này cần dựa trên những lĩnh vực công nghiệp có yêu cầu kỹ thuật tương đồng.
Trong số đó, các nhà máy nhiệt điện có thể là nền tảng thực tiễn phù hợp nhất để tích lũy kinh nghiệm. Hai lĩnh vực cùng chia sẻ nhiều yêu cầu về quản lý thiết bị chịu áp lực, đường ống nhiệt độ cao, cơ chế suy giảm vật liệu, quy trình kiểm tra theo tiêu chuẩn quốc tế và tổ chức hệ thống QA/QC trong bảo dưỡng. Vì vậy, các hoạt động nghiên cứu, đào tạo nhân lực, đào tạo các đơn vị sửa chữa – bảo dưỡng và triển khai chương trình kiểm tra NDT tại các nhà máy nhiệt điện có thể được xem là tiền đề quan trọng cho việc xây dựng năng lực NDT phục vụ ngành năng lượng hạt nhân tại Việt Nam.
Nếu kinh nghiệm thực tiễn là nền tảng của năng lực NDT trong ngành năng lượng hạt nhân, thì đào tạo nguồn nhân lực là mắt xích đầu tiên của quá trình hình thành năng lực đó. Khác với nhiều lĩnh vực kỹ thuật khác, năng lực của một kỹ thuật viên NDT không chỉ được xác định bởi kiến thức lý thuyết mà còn phụ thuộc vào khả năng thực hành trên thiết bị thực tế, nhận dạng khuyết tật, diễn giải kết quả và tuân thủ các quy trình kiểm tra theo tiêu chuẩn quốc tế. Do đó, môi trường bảo dưỡng các nhà máy nhiệt điện trở thành điều kiện phù hợp để tích lũy kinh nghiệm triển khai trước khi mở rộng sang các lĩnh vực có yêu cầu cao hơn như năng lượng hạt nhân.
Hướng tới các kỳ bảo dưỡng định kỳ từ Quý II năm 2026, Trung tâm Đánh giá không phá hủy (NDE), trực thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM), đã triển khai các khóa đào tạo NDT cho đội ngũ cán bộ kỹ thuật, kiểm soát chất lượng (QC) và nhân sự bảo trì tại các Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải, Vũng Áng và Nghi Sơn 2. Các chương trình được xây dựng nhằm nâng cao năng lực chuyên môn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong công tác kiểm tra, đánh giá tình trạng thiết bị, góp phần bảo đảm chất lượng, tiến độ và an toàn trong các đợt bảo dưỡng tổng thể.
Cụm Nhà máy nhiệt điện Duyên Hải, Trà Vinh
Tại Trung tâm Đánh giá không phá hủy (Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam) các khóa đào tạo được xây dựng trên cơ sở nhu cầu thực tế của từng nhà máy và kinh nghiệm triển khai đào tạo của Trung tâm trong lĩnh vực kiểm tra không phá hủy. Nội dung chương trình tập trung cập nhật các tiêu chuẩn và quy trình kiểm tra hiện hành, củng cố kiến thức nền tảng về các phương pháp NDT, đồng thời tăng cường kỹ năng thực hành trên các mẫu thử và các thiết bị thực tế thường gặp trong quá trình bảo dưỡng các hệ thống đường ống, bình chịu áp lực, kết cấu thép và các hạng mục quan trọng của nhà máy nhiệt điện.
Khóa đào tạo NDT tại nhà máy nhiệt điện Duyên Hải – Vĩnh Long (tháng 4/2026)
Bên cạnh việc trang bị kiến thức chuyên môn, chương trình còn chú trọng nâng cao năng lực phân tích, đánh giá kết quả kiểm tra và xử lý các tình huống phát sinh trong quá trình thực hiện công việc. Thông qua việc kết hợp giữa lý thuyết, thực hành và trao đổi kinh nghiệm thực tế, học viên có điều kiện tiếp cận các yêu cầu kỹ thuật theo tiêu chuẩn quốc tế, đồng thời nâng cao khả năng phối hợp giữa các bộ phận kiểm tra, giám sát và bảo trì trong quá trình triển khai bảo dưỡng.
Đào tạo lý thuyết, thực hành, hướng dẫn học viên thực hành trên các bộ mẫu theo chuẩn mực quốc tế tại Nhà máy Nhiệt điện Vũng Áng (tháng 5-6 năm 2026)
Việc tổ chức các khóa đào tạo trước thời điểm bảo dưỡng định kỳ có ý nghĩa quan trọng trong công tác chuẩn bị nguồn nhân lực kỹ thuật. Đội ngũ cán bộ sau đào tạo sẽ góp phần thực hiện hiệu quả công tác kiểm tra tình trạng thiết bị, phát hiện sớm các khuyết tật hoặc dấu hiệu xuống cấp, từ đó hỗ trợ xây dựng phương án sửa chữa, thay thế phù hợp, hạn chế các rủi ro phát sinh trong quá trình vận hành và nâng cao độ tin cậy của hệ thống thiết bị.
Khóa đào tạo NDT tại Nhà máy Nhiệt điện Nghi Sơn 2 BOT (tháng 7/2026)
Trong những năm gần đây, Trung tâm Đánh giá không phá hủy (NDE) đã mở rộng hoạt động đào tạo và chuyển giao kỹ thuật NDT cho các doanh nghiệp thuộc lĩnh vực điện lực, dầu khí, chế tạo, hóa chất và công nghiệp nặng. Các chương trình đào tạo được xây dựng trên cơ sở cập nhật các tiêu chuẩn quốc tế, kết hợp với yêu cầu thực tiễn của doanh nghiệp, đồng thời gắn lý thuyết với thực hành trên hệ thống thiết bị và các tình huống kiểm tra thực tế trong môi trường công nghiệp.
Việc triển khai đào tạo tại các Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải, Vũng Áng, Nghi Sơn 2 và nhiều đơn vị công nghiệp khác đã góp phần hình thành đội ngũ nhân lực có kinh nghiệm thực tiễn trong kiểm tra, đánh giá và kiểm soát chất lượng thiết bị. Qua quá trình này, hoạt động đào tạo không chỉ đáp ứng nhu cầu của từng kỳ bảo dưỡng mà còn tạo điều kiện tích lũy năng lực kỹ thuật trên nhiều lĩnh vực công nghiệp, từng bước chuẩn hóa nguồn nhân lực NDT theo các yêu cầu chuyên môn ngày càng cao.
Tuy nhiên, đối với ngành năng lượng hạt nhân, đào tạo mới chỉ là điều kiện cần. Năng lực NDT chỉ thực sự được khẳng định khi các phương pháp kiểm tra, quy trình kỹ thuật và đội ngũ chuyên gia được kiểm chứng thông qua các nhiệm vụ nghiên cứu và triển khai trên những hệ thống công nghiệp có điều kiện vận hành tương đồng nhất. Chính từ quá trình chuyển hóa giữa nghiên cứu và thực tiễn này, nhiều chương trình kiểm tra chuyên sâu đã được hình thành với mục đích phát triển năng lực NDT hướng tới các yêu cầu của ngành năng lượng hạt nhân.
Dấu ấn đề tài khoa học công nghệ trong các dự án triển khai NDT
Nếu hoạt động đào tạo góp phần hình thành đội ngũ nhân lực có năng lực thực hiện các kỹ thuật kiểm tra không phá hủy, thì các nhiệm vụ nghiên cứu gắn với triển khai công nghiệp là bước tiếp theo để chuyển hóa năng lực đó thành các quy trình kỹ thuật có khả năng áp dụng trong những hệ thống có yêu cầu cao về an toàn và độ tin cậy. Đối với ngành năng lượng hạt nhân, đây là một yêu cầu cốt lõi, bởi năng lực NDT không chỉ được đánh giá thông qua chứng chỉ nhân sự mà còn phải được chứng minh bằng khả năng xây dựng phương pháp, chuẩn hóa quy trình và triển khai hiệu quả trên các thiết bị vận hành thực tế.
Một trong những minh chứng tiêu biểu cho quá trình này là việc hình thành chương trình kiểm tra hệ thống đường ống năng lượng cao (High Energy Piping – HEP) tại Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2. Từ những yêu cầu thực tiễn của nhà máy trong quá trình vận hành, nhóm nghiên cứu của Trung tâm Đánh giá không phá hủy đã triển khai nhiệm vụ khoa học cấp Bộ về xây dựng chương trình kiểm tra hệ thống đường ống hơi chính bằng các phương pháp NDT trong các nhà máy nhiệt điện. Kết quả của nhiệm vụ này đã đặt nền tảng kỹ thuật cho việc phát triển chương trình HEP phù hợp với điều kiện vận hành trong nước, từng bước giảm sự phụ thuộc vào các dịch vụ kiểm tra từ nước ngoài.
Bảo vệ phương án kiểm tra toàn diện đường ống năng lượng cao HEP tại Nhà máy Nhiệt điện Mông Dương 2, với sự tham gia của lãnh đạo và đội ngũ cán bộ tại Nhà máy
Quá trình phát triển chương trình không dừng lại ở giai đoạn nghiên cứu. Trong giai đoạn 2021–2023, phương pháp kiểm tra tiếp tục được hoàn thiện thông qua đánh giá hiệu quả, tham vấn chuyên gia và điều chỉnh theo điều kiện vận hành thực tế trước khi được công bố tại Hội nghị Khoa học và Công nghệ Hạt nhân toàn quốc lần thứ 15 năm 2023. Trên cơ sở đó, các kết quả nghiên cứu được áp dụng trực tiếp vào công tác kiểm tra hệ thống HEP tại Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2, tạo nên sự liên kết giữa nghiên cứu khoa học và triển khai kỹ thuật trong môi trường công nghiệp.
Báo cáo khoa học tại Hội nghị Khoa học và Công nghệ Hạt nhân toàn quốc lần thứ XV (2023) về nghiên cứu xây dựng chương trình kiểm tra đường ống hơi chính trong các nhà máy nhiệt điện bằng các phương pháp thử nghiệm không phá hủy (NDT.
Theo Ông Đào Duy Dũng, Chủ tịch Hội đồng KHCN và Đào tạo của Trung tâm Chuyên gia trong lĩnh vực kiểm tra không phá hủy nhận định: Điểm khác biệt của chương trình HEP nằm ở cách tiếp cận tổng hợp thay vì chỉ thực hiện các phép kiểm tra đơn lẻ. Chương trình kết hợp các phương pháp kiểm tra không phá hủy, phân tích tổ chức tế vi của kim loại bằng kỹ thuật Replica, theo dõi chiều dày thành ống và quản lý dữ liệu theo thời gian để đánh giá các cơ chế suy giảm như xói mòn – ăn mòn. Toàn bộ kết quả được tích hợp vào cơ sở dữ liệu phục vụ theo dõi xu hướng suy giảm, hỗ trợ lập kế hoạch kiểm tra và bảo dưỡng theo phương pháp Risk-Based Maintenance (RBM), qua đó nâng cao khả năng dự báo và kiểm soát tình trạng thiết bị trong quá trình vận hành dài hạn.
Sau hơn mười năm vận hành của Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2, chương trình kiểm tra HEP do Trung tâm Đánh giá không phá hủy (NDE) – Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam triển khai đã được áp dụng trên các hệ thống hơi chính, tái nhiệt, nước cấp và khu vực Penthouse – những hạng mục chịu tác động kéo dài của nhiệt độ, áp suất và tải trọng chu kỳ. Việc kết hợp giữa kiểm tra hiện trường, đánh giá vật liệu và quản lý dữ liệu theo thời gian đã tạo cơ sở kỹ thuật phục vụ đánh giá tình trạng thiết bị, xác định tuổi thọ còn lại và đề xuất phương án sửa chữa trên cơ sở bằng chứng kỹ thuật. Theo đại diện lãnh đạo Nhà máy Nhiệt điện BOT AES Mông Dương 2, kết quả kiểm tra trong kỳ bảo dưỡng năm 2025, đặc biệt việc phát hiện sớm các dấu hiệu hư hỏng và suy giảm của hệ thống đường ống HEP, đã được chủ đầu tư và đội ngũ vận hành đánh giá cao, góp phần hỗ trợ quá trình ra quyết định sửa chữa kịp thời và đưa tổ máy trở lại vận hành an toàn.
Quá trình triển khai thực tế tại Nhà máy Nhiệt điện Mông Dương 2, năm 2025
Trên cơ sở dữ liệu kiểm tra được tích lũy, định hướng nghiên cứu tiếp theo tập trung vào việc tích hợp kết quả NDT với mô phỏng số nhằm đánh giá sự phát triển của các cơ chế suy giảm như rão, mỏi nhiệt và xói mòn – ăn mòn trên các thiết bị chịu áp lực. Cách tiếp cận này góp phần nâng cao độ tin cậy trong đánh giá tình trạng và tuổi thọ còn lại của thiết bị, đồng thời tạo nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ bảo dưỡng theo rủi ro (RBM) và các chương trình bảo đảm chất lượng của ngành năng lượng hạt nhân.
Định hướng tích hợp dữ liệu NDT với mô phỏng số và cơ sở dữ liệu thực nghiệm NDT phục vụ đánh giá suy giảm vật liệu và hướng tới đánh giá tuổi thọ thiết bị
Quan trọng hơn, quá trình hình thành và triển khai chương trình HEP cho thấy mô hình phát triển năng lực NDT có thể kế thừa cho ngành năng lượng hạt nhân: nghiên cứu được khởi nguồn từ nhu cầu vận hành, được kiểm chứng trong môi trường công nghiệp, chuẩn hóa thành quy trình kỹ thuật và tích lũy thành cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý chất lượng lâu dài. Đây chính là nền tảng cần thiết để tiến tới xây dựng các chương trình bảo đảm và kiểm soát chất lượng (QA/QC) đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt của các công trình năng lượng hạt nhân trong tương lai.
Bên cạnh đó, với sự hỗ trợ của cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế IAEA và từ kết quả tự chủ tại Trung tâm đã và đang triển khai rất nhiều hoạt động liên quan tới việc kiểm tra, đánh giá chất lượng vật đúc có chiều dày lớn trên 60mm tại các nhà máy công nghiệp (công ty Bơm Ebara của Nhật Bản); các sản phẩm điều hướng xuất khẩu sang Hoa kỳ trong lĩnh vực đường sắt tốc độ cao bằng việc sử dụng nguồn Co60 và thiết bị chụp ảnh kỹ thuật số. Đây là điểm khác biệt, đặc thù và là đơn vị duy nhất tại Việt Nam đáp ứng được năng lực khi triển khai kỹ thuật chụp ảnh phóng xạ và có điểm tương đồng với một số hạng mục khi triển khai dự án xây dựng các công trình hạt nhân cần có đơn vị có năng lực, kinh nghiệm kiểm tra, đánh giá vật liệu và đối tượng có chiều dày lớn. Qua đó giúp Việt Nam tự chủ về công nghệ, giảm chi phí huy động từ nước ngoài và Trung tâm xây dựng được năng lực chuyên biệt sẵn sàng tham gia công tác kiểm tra, đánh giá chất lượng vật liệu và các cấu phần quan trọng không chỉ của các dự án công nghiệp trọng điểm và cả các công trình hạt nhân.
Phát triển nguồn nhân lực trình độ cao và chương trình kiểm tra NDT là mục tiêu trọng tâm
Việc xây dựng năng lực thử nghiệm không phá hủy phục vụ ngành năng lượng hạt nhân không chỉ là quá trình đào tạo đội ngũ kỹ thuật viên hay đầu tư trang thiết bị, mà là quá trình hình thành đồng bộ hệ thống năng lực bao gồm nguồn nhân lực, quy trình kỹ thuật, kinh nghiệm triển khai và cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý chất lượng. Trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước chuẩn bị cho sự phát triển của chương trình điện hạt nhân, việc tích lũy năng lực thông qua các lĩnh vực công nghiệp có yêu cầu kỹ thuật tương đồng, đặc biệt là các nhà máy nhiệt điện, là hướng tiếp cận có tính khả thi và bền vững.
Những kết quả đạt được trong đào tạo nhân lực, chuyển giao kỹ thuật, nghiên cứu phát triển các chương trình kiểm tra chuyên sâu như HEP, cùng định hướng tích hợp dữ liệu NDT với mô phỏng số và bảo dưỡng theo rủi ro, cho thấy mô hình phát triển từ nghiên cứu đến ứng dụng có thể tạo nền tảng quan trọng cho việc xây dựng hệ thống bảo đảm và kiểm soát chất lượng (QA/QC) theo các yêu cầu của IAEA và các tiêu chuẩn quốc tế.
Các nhà máy điện hạt nhân là những cơ sở công nghiệp chịu sự quản lý chặt chẽ nhất thế giới, với các tiêu chuẩn an toàn, yêu cầu kiểm tra và hệ thống quản lý chất lượng vượt trội so với mọi lĩnh vực công nghiệp khác. Các nhà máy khi đi vào vận hành phải tuân thủ những chương trình kiểm tra không phá hủy (NDT) toàn diện và nghiêm ngặt nhất toàn cầu, dưới sự giám sát của cơ quan pháp quy nhằm đảm bảo tuân thủ các quy định của quốc gia, của cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế, các tiêu chuẩn chuyên ngành và hàng loạt tài liệu hướng dẫn quy định chi tiết.
Gần hai thập kỷ, một chặng đường xây dựng và phát triển, Trung tâm NDE thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam – Bộ Khoa học và Công nghệ, đã khẳng định được vai trò quan trọng trong các chương trình kiểm tra bảo dưỡng một số cơ sở công nghiệp trọng điểm như Lọc hóa dầu Nghi Sơn, Nhiệt điện Nghi Sơn 2, Nhiệt điện Mông Dương 2 đây là các cơ sở công nghiệp năng lượng tiên tiến có yếu tố nước ngoài.
Bước vào kỷ nguyên mới, Trung tâm NDE đã sẵn sàng tiếp nhận và triển khai thực hiện nhiệm vụ do Bộ Khoa học và Công nghệ giao nhằm cải thiện cơ sở hạ tầng hỗ trợ việc không ngừng phát triển các kỹ thuật NDT tiên tiến, xây dựng cơ sở dữ liệu số về suy giảm vật liệu, chuẩn hóa đào tạo theo tiêu chuẩn quốc tế. Đây là nền tảng cốt lõi quyết định việc tự chủ về kỹ thuật kiểm tra, đánh giá không phá hủy, đáp ứng yêu cầu bảo đảm an toàn, độ tin cậy và chất lượng của các công trình năng lượng hạt nhân tại Việt Nam.
Đặng Thị Thu Hồng; Vũ Đức Vinh
